تبلیغات
ناب ترین مطالب تکنولوژی اطلاعات - آموزش الكترونیكی پارادیم جدید در عصر اطلاعات

به نام خدا

 

    تماس با مدیر سایت/Contact  ایمیل من

 وبلاگ من



-->

آموزش الكترونیكی پارادیم جدید در عصر اطلاعات

عمومی ,

سه شنبه 7 شهریور 1385

فصلنامه علوم و فناوری اطلاعات. دوره 21

شمارهء 1 (پاییز  1384) صفحه:49-66

 

ربابه فرهادی
كارشناس ارشد اطلاع‌رسانی مجتمع آموزش كشاورزی فارس
پست الكترونیكی: Farhadi1346@hotmail.com
 

  چكیده

با ورود به عصر اطلاعات ، نهاد آموزش از نخستین نهادهایی است كه دستخوش تغییرات اساسی شده. آموزش الكترونیكی به عنوان پارادیمی جدید، این حوزه را متحول ساخته است. با توجه به قابلیت‌های بسیار بالای  این سیستم آموزشی و حجم عظیم تقاضا برای آموزش، و ناتوانی نظام آموزشی كنونی در پاسخگویی به آن، در باب ضرورت به‌كارگیری و اهمیت  آموزش الكترونیكی تردیدی وجود ندارد .آنچه مطرح  است شیوه و چگونگی این آموزش است.كتابخانه‌ها نیز به عنوان زیرسیستم نظام آموزشی، ‌باید همگام با تغییرات پیش بروند و نسبت به ارائه‌ خدمات جدید و متناسب با نیاز روز، اقدام نمایند.
 كلیدواژه‌ها: كتابخانه، عصر اطلاعات، فناوری اطلاعات، آموزش، نظام آموزشی
 
1. مقدمه
ما در حال گذر از جامعه‌ صنعت– محور به جامعه‌ اطلاعات- محور، یا به عبارت دیگر گذر از دنیای فیزیكی به دنیای مجازی هستیم. ورود به عصر اطلاعات و زندگی اثربخش در جامعه‌ اطلاعات– محور، مستلزم شناخت ویژگی‌های آن است. یكی از نهادهای اجتماعی كه در این عصر دستخوش تغییرات وسیع خواهد شد، نهاد آموزش و یادگیری در سطوح عمومی و عالی است. در گذر به جامعه‌، اطلاعاتی، نقش عمده بر دوش دانش‌آموختگان جامعه است و آموزش و یادگیری می‌باید براساس رویكردهای جدید تنظیم شود. پیش‌نیاز وارد شدن به این پهنه، گسترش سریع و وسیع آموزش الكترونیكی، از پایین‌ترین تا بالاترین سطح نظام آموزشی كشور می‌باشد.
«كوهن» (1970) معتقد است كه مدل پیشرفت علم، تحول از یك پارادیم به پارادیم دیگر است و در هر حوزه‌ فكری می‌توان پارادیمی را یافت. فناوری اطلاعات پارادیم جدیدی است كه در هر حوزه‌ای كاربرد دارد و ضمن ایجاد پارادیم‌های دیگر، سبب تغییر چهره‌ جهان ما شده و امكان آموزش متناسب با نیازهای عصر حاضر را فراهم نموده است. به عنوان مثال، آموزش مجازی یا الكترونیكی پارادیم جدیدی در حوزه‌ آموزش و یادگیری پدید آورده و امكان یادگیری را در هر زمینه[3]، برای هر فرد[4]، در هر زمان[5] و در هر مكان[6] به صورت مادام‌العمر فراهم آورده است. در حوزه‌ نشر، كتاب‌ها و مجلات الكترونیكی، پارادیم جدیدی در این صنعت پدید آورده‌اند. كتاب‌های چند جلدی كه گاهی چندین قفسه جا می‌گرفتند، در پارادیم جدید به صورت یك لوح فشرده عرضه می‌شوند.
پارادیم‌ها دائماً در حال تغییرند و قانونی به نام «قانون بازگشت به صفر» بر آن‌ها حاكم است. براساس این قانون وقتی پارادیمی تغییر می‌كند، همه به نقطه‌ صفر باز می‌گردند و همه چیز از نو آغاز می‌شود. افراد یا سازمان‌های موفق در پارادیم قدیم
‌، لزوماً در پارادیم جدید نیز به همان میزان موفق نخواهند بود، مگر آن‌كه سریع‌تر از دیگران، خود را با پارادیم جدید در حوزه‌ فعالیت خود همسو سازند(Oclc,2003).
    آموزش الكترونیكی شامل آموزش مبتنی بر رایانه[7]، آموزش مبتنی بر اینترانت[8]، آموزش مبتنی بر وب[9]، پارادیم‌های جدید، و محصول فناوری اطلاعات می‌باشند كه بشریت را به سمت یك انقلاب بزرگ آموزشی سوق می‌دهند. گذر از جامعه‌ صنعتی به جامعه‌ اطلاعاتی لزوماً یك حركت تكاملی نیست، بلكه جهشی ساختاری است (دانشگاه بین‌المللی ایران، 2002). بنابراین برای نخستین بار امكان جهش از موقعیت عقب‌ماندگی به موقعیت پیشرفته برای كشور‌ها فراهم شده است. در این میان میزان توسعه و كاربرد فناوری اطلاعات و ارتباطات در آموزش، مهم‌ترین شاخص پیشرفت به شمار می‌رود و آموزش مجازی یا آموزش الكترونیكی، مهم‌ترین عامل جهش علمی و فرهنگی محسوب می‌شود. به عبارت دیگر آموزش مجازی كلید گذر نیروی انسانی به جامعه‌ اطلاعاتی می‌باشد و گذر به جامعه‌ اطلاعاتی با نرخ سواد الكترونیكی[10]- به مفهوم توان خواندن و نوشتن و میزان بهره‌وری از سامانه‌های اطلاعاتی و ارتباطی - رابطه‌ مستقیم دارد (دانشگاه بین‌المللی ایران، 2002).
 
2. تعاریف آموزش الكترونیكی
 در سایت «شركت سخاروش» (یادگیری الکترونیکی،1381) نوشته است: آموزش الكترونیكی می‌تواند مبتنی بر دیسك فشرده، شبكه، اینترانت یا اینترنت باشد. آموزش الكترونیكی برای ارائه‌ محتوا، از عناصر اطلاعاتی با فرمت‌های متفاوت نظیر متن، ویدئو، صدا، انیمیشن، گرافیك و محیط‌های مجازی یا شبیه‌سازی‌شده استفاده می‌نماید.
    «دست اندركاران سیستم‌های سیسکو»[11](آموزش الکترونیکی،1382) معتقدند: آموزش الكترونیكی، یك یادگیری اینترنتی است كه می‌تواند شامل رساندن مطلب در چندین شكل، مدیریت آموزش، و یك مجموعه‌ شبكه‌شده از دانش‌آموزان و تعدادی از توسعه‌دهندگان و كارشناسان خبره باشد.
  «الیوت میسی»[12] (آموزش الکترونیکی،1382) می‌گوید: آموزش الكترونیكی، فناوری شبكه را برای طراحی، انتخاب، اداره كردن و بسط دادن آموزش به كار می‌برد.
  «گروه نرم‌افزاری تكنوسافت» (تکنوسافت،1382) می‌نویسد: آموزش الكترونیكی به مجموعه‌ وسیعی از نرم‌افزارهای كاربردی و روش‌های آموزشی مبتنی بر فناوری گفته می‌شود كه شامل آموزش بر پایه‌ رایانه، وب و اینترنت، و همچنین كلاس‌ها و  دانشگاه‌های مجازی و غیره می‌باشد.
   «علیرضا مختاری» (مختاری، 2004) می‌نویسد: آموزش الكترونیكی عبارت‌ است از ارائه‌ محتوای آموزشی و تجارب اساتید مجرب هر رشته از طریق فناوری الكترونیكی به دانشجویان علاقه‌مند، كه این دانشجویان می‌توانند در هر نقطه‌ جهان از این آموزش‌ها بهره‌مند گردند.
   «گرگ پریست»[13] از «شركت آموزش الكترونیكی اسمارت فورس»[14] (آموزش الکترونیکی، 1382) موارد زیر را در تعریف آموزش الكترونیكی بیان می‌كند:
آموزش الكترونیكی پویا است. محتوای آن كاملاً به روز و در زمان دلخواه[15] است؛ بهترین منابع دسترس‌پذیر در این سیستم آموزشی پیوسته[16]، كارشناسان خبره هستند. آموزش الكترونیكی نوعی تشریك مساعی است، جامع و فراگیر است، زیرا مطالب آموزشی را از منابع بسیار زیادی فراهم می‌كند.
از مجموع تعاریف ذکرشده درباره‌ آموزش الکترونیکی می‌توان به این تعریف جامع دست یافت:
آموزش الکترونیکی به مجموعه‌ وسیعی از نرم‌افزارهای کاربردی و شیوه‌های آموزش مبتنی بر فناوری اطلاعات (اعم از رایانه، دیسک فشرده، شبکه، اینترنت و اینترانت و دانشگاه مجازی) گفته می‌شود که امکان آموزش و یادگیری را برای هر فرد در هر زمینه‌، در هر زمان و مکان به صورت مادام‌العمر فراهم می‌سازد.
 
3. ضرورت، اهمیت و هدف آموزش الكترونیكی
 نیازهای روزافزون مردم به آموزش، عدم دسترسی آن‌ها به مراكز آموزشی، كمبود امكانات اقتصادی، كمبود آموزشگران مجرب، و هزینه‌های زیادی كه صرف آموزش می‌شود، متخصصان را بر آن داشت كه با كمك فناوری‌های اطلاعات، روش‌های جدیدی برای آموزش ابداع نمایند كه هم اقتصادی و باكیفیت باشند و هم بتوان با استفاده از آن، به طور همزمان جمعیت كثیری از فراگیران را تحت آموزش قرار داد.
    امروزه مفهوم سواد، دیگر «توان خواندن و نوشتن»  نیست. به قول «آلوین تافلر» (یزدیان،1382) در قرن بیست و یكم، بیسوادان آن‌هایی نیستند كه نمی‌توانند بخوانند یا بنویسند، بلكه كسانی هستند كه نمی‌توانند یاد بگیرند و بازآموزی كنند. تحولات سریع فناوری اطلاعات و ارتباطات[17] در دهه‌ اخیر، جهان را با یك بیسوادی- به تعبیر جدید- و نیاز همه‌گیر به بازآموزی و یادگیری مواجه ساخته است. اقدام به صدور گواهینامه‌ بین‌المللی كاربری رایانه[18] یكی از اقدامات جهانی در زمینه‌ بازآموزی است. روش‌های سنتی آموزش، دیگر پاسخگوی این حجم عظیم تقاضا برای آموزش نیست. نهضت سوادآموزی الكترونیكی به جای سوادآموزی متعارف، به عنوان یك راهكار برای گذر به جامعه‌ اطلاعاتی مطرح شده است، با این تفاوت كه اجرای آن به جای بیسوادان جامعه، در میان باسوادترین اقشار باشد. طبیعی است كه نظام آموزشی كشور، نخستین مكان اجرای آن خواهد بود.
    «گری بكر» برنده جایزه‌ نوبل (دولایی،1382) می‌گویدكه سرمایه‌ انسانی 70 درصد سرمایه‌ مملكت است. او ثابت كرد كه سرمایه‌گذاری روی مردم كشور، بسیار پرسود است. مبنای اقتصاد مملكت در دانش، مهارت‌ها و قابلیت‌های بالقوه‌ مردم است و باید برای آن ارزش قائل شد. كشور ایران از نظر جمعیتی، جوان‌ترین كشور جهان محسوب می‌شود كه 70 درصد جمعیت آن زیر 30 سال سن دارند.  از سوی دیگر تمایل جوانان به ادامه‌ تحصیلات دانشگاهی افزایش یافته است و با نظام آموزش كنونی، تنها 25 درصد از داوطلبان، امكان ورود به دانشگاه را پیدا می‌كنند (سعادت، 1382). این مسئله با توجه به تحولات اخیر جهانی و ورود به عصر اطلاعات كه در آن، دانش بالاترین ارزش افزوده را ایجاد می‌كند، ما را با چالشی اساسی مواجه ساخته كه تنها با بهره‌گیری از آموزش الكترونیكی می‌توان بر آن فائق آمد. در لزوم توسعه‌ آموزش الكترونیكی در كشور تردیدی وجود ندارد؛ آنچه مطرح است شیوه و چگونگی دستیابی مؤثر به این آموزش است.
    به طوركلی هدف آموزش الكترونیكی فراهم نمودن امكان دسترسی یكسان، رایگان و جستجوپذیر در دوره‌های درسی و ایجاد فضای آموزشی یكنواخت برای اقشار مختلف در هر نقطه و  بهینه‌سازی شیوه‌های ارائه‌ مطالب درسی به منظور یادگیری عمیق‌تر و جدی‌تر است. در چنین فضای آموزشی برخلاف آموزش سنتی، افراد به اندازه‌ توانایی خود از موضوعات بهره‌مند می‌گردند.
 
4. پیشینه‌ آموزش الکترونیکی در جهان
آموزش غیرحضوری در دهه اول سال 1700 میلادی آغاز شد و هنوز هم در نقاط مختلف دنیا از این شیوه‌ آموزش برای تحصیل استفاده می شود. بهره‌گیری از فناوری در امر آموزش از اوایل دهه‌ 1900میلادی و آموزش مجازی از سال 1995 شروع شده است (نجابی، 1382).
 
 الف) موج اول آموزش الکترونیکی  (1999-1994)
با ظهور پست الکترونیکی، مرورگرهای وب، «اچ‌تی‌ام‌ال»[19], «مدیا پلایر»[20] و ...، چهره‌ آموزش مبتنی بر چند‌رسانه‌ای‌ها تغییرات زیادی پیدا کرد. اساساً این نوع آموزش با کمک ابزارهایی چون پست الکترونیکی و اینترنت، و به صورت آموزش مبتنی بر رایانه[21] و آموزش مبتنی بر وب[22]، با کیفیت پایین و به صورت متناوب انجام گرفت.
 
ب) موج دوم آموزش الکترونیکی (2005- 2000)
 فناوری‌هایی چون جاوا، کاربردهای وسیع انواع  شبکه‌ها، خطوط مخابراتی با پهنای باند وسیع، طراحی وب‌سایت‌های پیشرفته و ...، انقلابی در صنعت آموزش به وجود آورد و آموزش تحت وب را به آموزش واقعی بسیار نزدیک ساخت. ارائه‌ محتوای دوره در محیط‌های آموزشی چند بُعدی و ارائه‌  خدمات پیشرفته و باکیفیت به فراگیران و همچنین تعریف و ارائه‌ استانداردهای آموزش الکترونیکی از ویژگی‌های این دوران به شمار می‌آیند (knowledgenet, 2004).
   یكی از دانشگاه‌های پیشگام در آموزش الكترونیكی دانشگاه «ام‌آی‌تی» است كه در سال 2001 اعلام كرد قصد دارد محتوای دروس بعضی كلاس‌های خود را به صورت آزمایشی روی اینترنت قرار دهد. جامعه‌ علمی جهانی از این تصمیم بهت‌زده شد. مجریان این طرح، با هدف افزایش مهارت دانش‌آموختگان و برای تبادل اطلاعات و بهبود روش‌های تدریس در دانشگاه‌های سراسر جهان، طرح را اجرا كردند. اما برای اكثر مراكز آموزشی تعجب‌آور بود كه دانشگاهی با چنین موقعیتی كه معمولاً تمام فرصت‌های تحصیلی در آن، از سال قبل رزرو شده و بابت هر دانشجو سالانه 41 هزار دلار شهریه دریافت می‌كند، چه احتیاجی به انتشار مطالب كلاس‌های درسی خود بر روی اینترنت دارد. «آن مارگویس» (دانشگاهی به وسعت دنیا، 1382) یكی از مدیران ارشد دوره‌های آموزش مجازی دانشگاه «ام‌آی‌تی» می‌گوید: هدف اصلی ما مبارزه با انحصار علم در سراسر جهان بوده است. درحال حاضر تنها كسانی كه بتوانند مبالغ هنگفتی را هزینه كنند، به منابع علمی دسترسی كامل دارند و این وضعیت باید روزی اصلاح شود. خواندن این دروس منجر به گرفتن مدرك «ام‌آی‌تی» نمی‌شود، ولی برای افراد علاقه‌مند و طالب علم، بسیار مفید است. مطالب درسی كه شامل امتحانات، جزوات آموزشی و منابع دیگر است، به صورت فایل‌های «پی‌دی‌اف»[23] در سایت دانشگاه «ام‌آی‌تی»[24] قرار گرفته‌اند. نكته‌ جالب این‌كه اجازه‌ ترجمه‌ مطالب به زبان‌های مختلف در سراسر جهان داده شده است. درسال گذشته براساس آمارهای منتشره، كانادایی‌ها با بیش از 5/3 میلیون مراجعه، بزرگ‌ترین جامعه‌ مخاطبین دوره‌های «ام‌آی‌تی» بودند. دانشگاه «ام‌آی‌تی» طرح آموزش الكترونیكی خود را به نام «او.سی.دبلیو»[25] از سال 2002 رسماً اجرا كرد. به هرحال این یكی از تجارب موفق دانشگاه «ام‌آی‌تی» بودكه با استفاده از قابلیت‌های شبكه‌ جهانی به دنیا عرضه می‌شود (دانشگاهی به وسعت دنیا، 1382).
 
5. پیشینه‌ آموزش الکترونیکی در ایران
آموزش الكترونیكی در ایران به زمان بهره‌گیری از رایانه‌های شخصی در میان اقشار مختلف فرهنگی- اجتماعی برمی‌گردد. با ایجاد و توسعه‌ شبكه‌های ارتباطی، تحولات شگرفی در آموزش الكترونیكی به وجود آمده است.
   دانشگاه بین‌المللی ایران که ترکیبی از امکانات موجود و بالقوه‌ دانشگاهیان و فناوران ایرانی در خارج از کشور است با همکاری مراکز دانشگاهی ایران، ترکیبی را به وجود آوردند که پیش‌نیاز آموزش الکترونیکی در ایران در سطح دانشگاه فراهم گردد. در سال 2002 میلادی این دانشگاه نیروهای خود را ساماندهی کرد و در پی همایش آموزش مجازی این دانشگاه در اوت 2002، به عنوان اولین دانشگاه مجازی ایران ظاهر شد. پس از آن دانشگاه‌های مختلف مانند صنعتی شریف، اصفهان، شیراز، تهران، دانشگاه آزاد منطقه‌ جنوب تهران، دانشگاه علوم حدیث، و دانشگاه اینترنتی ایران نیز طرح آموزش الکترونیکی را اجرا کردند. هم اکنون وزارت علوم، تحقیقات و فناوری «طرح ملی توسعه‌ دانشگاه‌های مجازی در کشور» را به امید تحقق نتایج زیر دنبال می‌کند:
-  همگانی‌کردن آموزش عالی،
-  شکوفایی استعدادهای افراد خارج از قلمرو رسمی دانشگاه‌ها،
-  كاهش تعداد متقاضیان ورود به دانشگاه از طریق كنكور،
-  کاهش هزینه‌های مسافرت‌های بین‌شهری،
-  گسترش مرزهای دانش به فراسوی محدودیت‌های سنتی،
-  حركت در زمینه‌ كوچك‌سازی دانشگاه‌ها (از نظر فیزیكی)،
-  افزایش توان رقابت علمی كشور،
- همگامی با كاروان جهانی علم و ارتقای علمی در قرن حاضر (طرح ملی توسعه‌ دانشگاه‌های مجازی، 1382).
 
6. مزایای آموزش الكترونیكی
آموزش الكترونیكی یك نظام آموزشی هنرمندانه و راه‌حل جامع می‌باشد كه برای مؤسساتی كه خواهان حركت در مسیر فناوری روز و تغییر روش‌ها و محیط‌های آموزشی خود هستند، امكان دستیابی به شیوه‌های نوین آموزشی را فراهم می‌نماید (آموزش الکترونیکی چیست، 1382).  «یاسمن اسكویی» كارشناس ارشد برنامه‌ریزی درسی می‌گوید: در آموزش الكترونیكی، ارائه‌ مطالب براساس نیازهای فراگیران تغییر می‌یابد و در آن، فضایی ایجاد می‌شود تا فراگیر با فراغ بال و به دور از اضطراب و با حفظ استقلال و اعتماد به نفس، به فعالیت‌های مورد نظر خود بپردازد. آموزش الكترونیكی یك سیستم آموزشی واحد را برای تعدادی از فراگیران فراهم می‌سازد كه منجر به ایجاد فرصت‌های آموزشی مختلف می‌شود (اسکویی ،1382).
به طوركلی می‌توان مزایای آموزش الكترونیكی را در چند محور به شرح زیر برشمرد:
 
الف) شیوه‌ ارائه‌ دروس به دانشجو
                - عدم وابستگی كلاس درس به زمان خاص؛                           
              -‌‌ جامعیت، فراگیری، پویایی، روزآمدی و رفع نیاز آموزشی در زمان دلخواه[26]؛
   - افزایش كیفیت ارائه‌ دروس (به دلیل ارائه‌ دروس به صورت چندرسانه‌ای)[27] ؛
- افزایش میزان اثربخشی و بازدهی آموزشی (به دلیل حذف محدودیت‌های       زمانی و مکانی)؛
                                     
ب) تعامل بین استاد و دانشجو
                - عدم نیاز به حضور فیزیكی استاد و دانشجو در كلاس درس؛           
        - كاهش زمان و هزینه‌ رفت و آمد برای دانشجویان؛
            - پشتیبانی تعداد زیادی دانشجو در یك كلاس؛                            
                - امكان ثبت فعالیت‌ها و پیشرفت دانشجویان توسط استاد؛
                - امكان تهیه‌ مدل‌های مختلف آموزش توسط استادان؛
                - ارتباطات آسان و فراگیر آموزشی؛
                
ج‌)  دسترسی به منابع اطلاعاتی
             - دسترسی پیوسته به كتابخانه‌ مجازی[28]؛              
                - جستجوی هوشمندانه؛                                                             
                - انعطاف‌پذیری، دردسترس بودن، و سهولت دسترسی به منابع
            آموزشی؛                                      
                - افزایش حق انتخاب دانشجو در تعیین دوره‌های آموزشی؛                  
                - تغییر محتوای تدریس (از «محدود و انتخابی» به «نامحدود و متنوع»)؛
 
د‌)   تغییر نگرش و دانش کاربران
            - تغییر سطح سواد دانش‌آموختگان (از سواد كلاسیك به خلاقیت و
         تولید دانش)؛
                - تغییر نگرش به آموزش و یادگیری (از فردی به اجتماعی)؛
                - تغییر نگرش به فراگیران (از «ایجاد رقابت» به «همكاری و
         مشاركت»)؛
                - تغییر وظیفه‌ فراگیران (از «ذخیره‌سازی اطلاعات و افزایش
         محفوظات» به  «مدیریت اطلاعات و تولید دانش»)؛
             - افزایش سرعت درآموزش و یادگیری؛
                - افزایش سطح علمی جامعه؛
                - قابلیت تنظیم آهنگ یادگیری فراگیران؛
                - محوریت كاربران؛                                                                 
                        
هـ) مدیریت
 - مدیریت آسان و كارآمد؛                                                       
              - نظارت و كنترل دقیق بر نظام آموزشی و اطلاعات؛
              - جمع‌آوری سریع بازخوردها و تجزیه و تحلیل آن‌ها؛
              - كاهش هزینه و زمان؛
              - فراهم‌نمودن فرصت‌های آموزشی یكسان برای عموم؛
              - افزایش سرعت در توسعه و پیشرفت.
 
7. زیرساخت‌های ضروری برای آموزش الكترونیكی
 آموزش الكترونیكی مستلزم زیرساخت‌های فراوانی است كه عبارت‌اند از :
1.    توسعه‌ مهارت‌های فناوری اطلاعات و ارتباطات در تمام سطوح جامعه برای عموم مردم؛
2.    ترغیب و ترویج پژوهش‌های آموزشی در زمینه‌ فناوری اطلاعات؛
3.    گسترش كمی و كیفی در تولید نرم‌افزارهای آموزشی؛
4.    تجهیز مدارس و دانشگاه‌ها به رایانه و دسترسی به شبكه‌ جهانی؛
5.    توسعه‌ مراكز آموزش مهارت‌های اطلاعات و ارتباطات؛
6.     تقویت زیرساخت‌های شبكه اینترنت در كشور؛
7.    گسترش سطح دسترسی عموم به رایانه و شبكه‌ جهانی؛
8.    توسعه‌ فرهنگ استفاده از فناوری اطلاعات در امور روزمره.
 
8. روش‌ها و انواع آموزش الكترونیكی
انواع آموزش الكترونیكی عبارت‌اند از:
-   آموزش مبتنی بر رایانه: در این شیوه‌ آموزش، منابع آموزشی از قبیل دیسك نوری یا فلاپی به فراگیر داده می‌شود و فراگیر به صورت انفرادی در زمان و مكان معین، می‌تواند به آموزش در زمینه‌های مورد علاقه‌ خود بپردازد.
- آموزش مبتنی بر وب[29]: دراین روش منابع آموزشی از طریق اینترنت و در محیط وب، در اختیار فراگیر قرار می‌گیرد. در این روش از سرویس‌های پست الكترونیكی، تابلوهای اعلانات، و چت[30] برای برقراری ارتباط فراگیر با منابع آموزشی استفاده می‌شود.
        - ویدیو كنفرانس[31]: این روش قابلیت‌هایی مثل استفاده از وسایل كمك آموزشی نظیر رایانه، دوربین، پروژكتور، میكروفون، و  برقراری ارتباط زنده بین فراگیر  و متخصصین و معلمان را فراهم  می‌سازد.
- سیستم ماهواره‌ای: این سیستم از یك هاب (فرستنده) و یك ایستگاه زمینی (گیرنده) تشكیل شده است. در این روش برای آموزش از راه دور، از یك پروژكتور، یك صفحه‌ نمایش و رایانه‌ای كه از طریق ماهواره به یك شبكه متصل شده، استفاده می‌شود.
     در آموزش مبتنی بر وب یا آموزش مجازی،  فراگیران می‌توانند از طریق اینترنت در مركز ثبت‌نام كنند، از دروس ارائه‌شده انتخاب واحد نمایند، جزوه‌ درسی موردنظر را مطالعه كنند، از جلسات درس استاد استفاده نمایند و در پایان دوره نیز امتحان دهند. در این سیستم آموزشی فراگیران می‌توانند هر روز و هر لحظه كه مایل باشند با استاد و همكلاسی‌های خود ارتباط برقرار كنند و با تشکیل گروه‌های مباحثه، به تبادل نظر درباره‌ مفاد درسی و تمرینات خود با استفاده از اینترنت بپردازند. محتویات دروس ممكن است از طریق اینترنت، یا با استفاده از ویدیو و تصاویر دوطرفه (تعاملی) انتقال یابند. ممكن است تلویزیون‌های كابلی یا ماهواره‌ای، رسانه‌های انتقال‌دهنده‌ این مواد درسی باشند؛ یا منابع درسی بر روی لوح فشرده یا نوار ویدیویی یا  دی‌وی‌دی یا تركیبی از این روش‌ها، در اختیار فراگیر قرارگیرند.
   در این سیستم آموزشی قسمت اعظم آموزش، مبتنی بر دروسی است كه هر زمان كه فراگیر اراده كند می‌تواند به سایت مركز متصل شود و آن دروس را دریافت كند. فراگیر می‌تواند چندین بار، مطالب ارائه‌شده را مشاهده كند. در این سیستم ممكن است افراد ثبت‌نام‌شده برای یك درس، هزاران نفر باشند. آموزش در این سیستم كاملاً فعال است. آموزش الكترونیكی ثابت كرده كه 20 تا 25 درصد میزان یادگیری را نسبت به روش‌های سنتی آموزش، افزایش می‌دهد (حسن زاده ،1382).
 
9. آموزش الكترونیكی و كتابخانه‌ها
انفجار اطلاعات و قوانین حاكم بر فناوری اطلاعات، حرفه‌ كتابداران را به طور گسترده‌ای تحت تأثیر قرار داده است. كتابداران باید از این فكر كه كتابخانه‌ها فقط با منابع مرجع، فهرست‌نویسی، فراهم‌آوری، حفاظت و امانت منابع، و مدیریت فیزیكی مجموعه‌های چاپی سروكار دارند، دوری كنند. صِرف انتقال فعالیت‌های كتابخانه از ساده به الكترونیكی، نیازهای مراجعان به كتابخانه را برطرف نمی‌كند و آینده‌ آن‌ها را نیز تضمین نخواهد كرد (ارلندسدتی، 1382). كتابداران، تهیه‌كنندگان اطلاعات در محیطی هستند كه دائماً در حال تغییر است و فناوری اطلاعات خواه ناخواه، شغل‌ آن‌ها را تغییر می‌دهد. امروزه مأموریت كتابداران ارائه‌ خدمات پیشرفته، همگام با افزایش حجم اطلاعات است. آنان باید متناسب با موقعیت و شرایط جدید، مهارت‌های جدیدی را كسب نمایند؛ آن‌ها هستند كه ماشین‌ها را مدیریت می‌كنند و با سازماندهی اطلاعات، عملكرد آن را موفقیت‌آمیز می‌سازند. از بعد مدیریتی نیز كتابخانه‌ها باید ساختارهای نوینی را به كار گیرند؛ مثلاً به جای سازمان‌دادن به كار كتابداران، مراجعان را مركز توجه قرار دهند و قبل از هر تغییری در سیستم،  آموزش كاركنان و ایجاد فرصت برای رشد و ترقی آن‌ها را سرلوحه‌ كار قرار دهند. نباید انتظار داشت كه كتابداران، مهارت‌های جدید را بدون هیچ آموزشی به دست آورند و بدون هیچ اظهارنظری، خود را با تغییرات وفق دهند.كتابخانه‌ها می‌توانند منشأ تحول شوند، به شرط این كه كلید این تحول، یعنی «مشاركت كاركنان كارآزموده» را در اختیار داشته باشند.
سیستم‌های مدیریت آموزش الكترونیكی، فرصت‌های جدیدی برای كتابخانه‌ها فراهم نموده تا به طراحی، اشاعه و ارائه‌ خدمات جدید و متناسب با سیستم آموزشی جدید،  اقدام نمایند. لازم است كه این خدمات، تخصصی‌تر و توانمندانه‌تر ارائه شوند و بویژه در عرصه‌هایی كه منابع، غیرقابل جایگزین هستند و هیچ ماشینی نمی‌تواند به جای آن قرارگیرد، نقش هدایتگر داشته باشند. سیستم مدیریت آموزشی[32]، دارای نرم‌افزارهای كاربردی است كه عناصر الكترونیكی دوره را مدیریت می‌كنند. این سیستم به سرعت به سوی استفاده‌ گسترده از فناوری اطلاعات در امر آموزش- به جای استفاده‌ پراكنده از آن-  تمایل پیدا كرده و هم‌اكنون خدمات گسترده‌ای را از طریق دوره‌های درونخطی  ارائه می‌نماید (مختاری اسکی،1381).
فناوری اطلاعات، راه را برای کتابخانه‌های دیجیتال هموارکرده است. این کتابخانه‌ها که گاهی کتابخانه‌های درونخطی، بدون دیوار، مجازی، الکترونیکی و رومیزی خوانده می‌شوند، با استفاده از روش‌های فناوری اطلاعات، دسترسی مداوم به اطلاعات دیجیتالی (متن كامل) را فراهم می‌آورند. کتابخانه‌های دیجیتال از ضروریات نظام آموزشی مجازی محسوب می‌شوند. این نوع کتابخانه‌ها متکی بر داده‌های رقومی هستند و به‌تدریج جایگزین ركوردهای چاپی می‌شوند و از طریق شبکه، امکان دسترسی24 ساعته برای همگان را فراهم می‌آورند. کتابخانه‌های دیجیتال- برخلاف کتاب‌های چاپی- چندرسانه‌ای و قابل بازیابی‌اند و با جستجو در شبکه می‌توان داده‌ها را در اقیانوس اطلاعات گرد آورد و از طریق برنامه‌های فرارسانه‌ای و فرامتنی و نظام‌های خبره، مورد استفاده قرار داد (گوپال،1382).
    مجموعه‌های رقومی ، منابع متنوعی از قبیل مجلات الکترونیکی ، کتب ، متن کامل و پایگاه های اطلاعاتی مختلف را شامل می‌شوند. با نگاهی حتی گذرا می‌توان به خوبی درک کرد که همگام با تحولات نظام آموزشی و حرکت به سوی آموزش‌های الکترونیکی، کتابخانه‌ها نیز باید مسیر خود را به سمت دیجیتالی شدن تغییر دهند تا بتوانند با تغییر نقش خود، جایگاه خود را حفظ کنند و متناسب با نیاز جامعه، نسبت به ارائه‌ خدمات جدید، توانا باشند.
   پیوند كتابخانه‌ها، فناوری اطلاعات و آموزش با یكدیگر، اتحادی را به وجود آورده كه حاكی از محرك‌های مالی است. فشارهای مالی بر آموزش عالی، سیستم‌ها را به سمت پیاده‌سازی طرح‌هایی سوق داده است كه منجر به كاهش هزینه‌ها شود. فناوری اطلاعات، زمینه‌های تحقق این طرح‌ها را به خوبی فراهم كرده است. قراردادن اطلاعات دانشجویان روی صفحات گسترده[33]، رفع نیازهای اطلاعاتی دانشجویان در كتابخانه‌های مجازی- و به طور كلی سیستم‌های آموزشی الكترونیكی، منجر به تحولات اساسی در وظایف كتابداران شده است. كتابخانه‌ها وظیفه‌ آموزش نحوه‌ استفاده از محیط‌های آموزشی جدید و خدمات آن به دانشجویان را  به طور مستقیم عهده‌دار خواهند بود. در این میان سؤالاتی مطرح است كه نیاز به تحقیقات بعدی را آشكار می‌سازد:
- چطور كتابخانه‌ها می‌توانند از نظر ارائه‌ خدمات، بین سیستم آموزش سنتی و سیستم   آموزش جدید پل بزنند؟
- بهتر است چه خدماتی به صورت سنتی و چه خدماتی به صورت جدید ارائه شوند؟ در سیستم تركیبی به چه بسترهایی نیاز است؟
- با توجه به نیازهای جدیدی كه در محیط آموزش الكترونیكی یا مجازی به وجود آمده است،كتابخانه‌ها باید چه خدمات جدیدی را دوباره تعریف كنند؟
- كتابخانه‌ها در مدل آموزشی جدید، چه نقشی می‌توانند بازی كنند؟
- بهترین راهبرد برای كتابخانه‌ها به منظور همگام شدن با سیستم آموزشی جدید چیست ؟
 
10. نتیجه‌گیری
در آستانه‌ ورود به عصر اطلاعات،  پارادیم جدیدی به نام فناوری اطلاعات مطرح شده است كه تأثیر اجتناب‌ناپذیری بر تمامی حوزه‌های دانش بشری داشته و نهادهای مختلف اجتماعی را دستخوش تغییرات بزرگی نموده است. نهادهای آموزشی در مواجهه با این پارادیم، بر اساس رویكردهای جدید، نظام آموزشی خود را در سطوح مختلف، تنظیم می‌نمایند.
   آموزش الكترونیكی نیز پارادیمی جدید و محصول فناوری اطلاعات می‌باشد و چند سالی است توسط برخی سازمان‌ها و دانشگاه‌ها در قالب طرح‌های آموزشی متعدد مطرح و حتی اجرا شده است. به طوركلی فناوری اطلاعات، فرصت‌های جدیدی را برای جوامع مختلف ایجاد كرده است؛ جوامعی كه سریع‌تر این فرصت‌ها را شناسایی كنند، می‌توانند با جهشی ساختاری، عقب‌ماندگی‌های خود را جبران نمایند. فراهم‌نمودن زیرساخت‌های ضروری، ارائه‌ طرح‌هایی نظیر « نهضت سواد‌آموزی الكترونیكی» كلید گذر ما به جامعه‌ اطلاعاتی خواهد بود. آموزش الكترونیكی می‌تواند بسیاری از معضلات جوامع- از جمله نیازهای روزافزون مردم به آموزش، عدم دسترسی یكسان به مراكز آموزشی، كمبود امكانات اقتصادی، كمبود آموزگاران مجرب، و هزینه‌های زیادی كه صرف آموزش می‌شود- را برطرف نماید. مزایای زیادی برای این نوع سیستم آموزشی برشمرده‌اند كه معایب آن را پوشش می‌دهد.
   با ورود به سیستم آموزش الكترونیكی، كتابخانه‌ها نیز همچون زیرسیستم‌های دیگر دچار تغییرات زیادی خواهند شد. این كه كتابخانه‌ها در سیستم جدید چه نقشی پیدا خواهند كرد بستگی زیادی به رویكرد كتابداران به فناوری‌های جدید دارد. آنچه مسلم است این كه كتابداران باید همگام با تحولات، پیش روند و گرنه نقش آن‌ها در صحنه‌ آموزش بسیار كمرنگ خواهد شد. كتابداران باید نیاز سیستم‌های جدید را شناسایی كنند و متناسب با آن، خدمات جدیدی را ارائه نمایند و نقش هدایتگری خود را در عرصه‌های تولید، سازماندهی و اشاعه‌ اطلاعات در مدل‌های جدید حفظ كنند.
   به طوركلی دورنمای آینده‌ آموزش الكترونیكی را می‌توان چنین تصویركرد: انتشار رایگان دانش بین كشورها ممكن است منجر به كاهش اختلافات بین كشورها شود. كشورهای توسعه‌نیافته در زمینه‌های علمی رشد سریع‌تری پیدا می‌كنند و دسترسی همگانی و رایگان به منابع آموزشی باعث شتاب بخشیدن به توسعه‌ اقتصادی جهان خواهد شد.
 
11. منابع


Knowledgenet, history of e-learnin (2004). Retrieved March 8, 2004, from www.virtual\e-learn\knowledgenet-history of E-learning.htm
 
Kuhn, T. S. (1970). The structure of scientific revolutions (2rd ed.). Chicago, IL: The University of Chicago Press.
 
OCLC E-Learning Task Force (2003, October). Libraries and the enhancement of E- Learning. Ohio: OCLC Online Computer Library Center. Retrieved June 25, 2004, from http://www5.oclc.org/downloads/community/elearning.pdf


 آموزش الكترونیكی چیست؟ (1382). دسترسی در 8 خرداد 1383، از سایت

 www.persiaelearning.com


 ارلندسدتی‌تر، لیندا (1382). آموزش برای تغییر مهارتهای جدید برای كتابخانه الكترونیكی: فناوری نوین، كتابداران نوین؟ ترجمه امیررضا اصنافی، مجله الكترونیكی مركز اطلاعات و مدارك علمی ایران، 1(4). دسترسی در 15 مرداد 1384، از سایت
http://www.irandoc.ac.ir/data/e_j/vol1/training_change.htm.
 
اسكویی، یاسمن (1382، 18 آبان). فن‌آوری اطلاعات درخدمت آموزش. هنر. دسترسی در 8 خرداد 1383، از سایت

 www.khabarnameh.gooya.com

 

تکنوسافت (گروه نرم افزاری ). (1383). آموزش الكترونیكی نمودی از رویكردهای نوین به آموزش و یادگیری. دسترسی در 8 خرداد 1383، از سایت

www.meykade.com


 حسن‌زاده ، مریم (1382). یادگیری الكترونیكی. دسترسی در 8 اسفند 1382، از سایت

www.imi-ir.org/tadbir/tadbir-122/netreport-122/1asp


دانشگاهی به وسعت دنیا (1382، 11 شهریور). روزنامه همشهری، شماره 3155. دسترسی در 8 خرداد 1383، از سایت

 http://www2.hamshahri.net/hamnews/1382/820611/infor/igozar.htm


 دولایی، پرویز (1382). شکل‌دهی بدنه آموزش الکترونیکی کشور: یک ضرورت ملی (سخنرانی).دفتر مدیریت طرح توسعه فناوری اطلاعات و ارتباطات. دسترسی در 8 خرداد 1383، از سایت

 www.ict-edu.ir

 
سعادت، سعید (1382). ستاد تکفا تدوین استراتژی ملی آموزش الکترونیکی را بررسی می‌کند. دسترسی در 8 خرداد 1383، از سایت

 www.nashriat.net/web-mag/2.htm


 طرح انتقال و توسعه فنآوری « ای - فراگیری » (اتفا) (1382). دانشگاه بین المللی ایران (IUI). دسترسی در 8 خرداد 1383، از سایت

 www.iranu.com


 طرح ملی توسعه دانشگاه‌های مجازی. وزارت علوم تحقیقات و فناوری (1382). دسترسی در 8 خرداد 1383، از سایت

 http://Vu.aictc.com/about.htm
 

گوپال، کریشان (1382). کتابخانه‌های دیجیتال در عصر اطلاعات الکترونیکی .تهران: رنگین قلم.
 
مختاری، علیرضا (1383). كارگاه كاربرد اینترنت در پژوهش. دسترسی در 8 اسفند 1383، از سایت

www.alirezamokhtari.com/arm/internet1.htm
 

مختاری اسكی، حمیدرضا (1381، تیر). نگرش سیستمی به نقش تكنولوژی اطلاعات به عنوان پارادایمی جدید در اشتغال. آموزش‌های علمی كاربردی. 7و8، 28.
 
نجابی، علیرضا، و زیبایی، مهدی (1382). الگوی نوین انتقال دانش. دسترسی در 8 خرداد 1383، از سایت

www.imi-ir.org/tadbir/tadbir129/article-129/2.asp
 

یادگیری الكترونیكی (1381). دسترسی در 8 خرداد 1383، از سایت

www.sakharavesh.com


 یزدیان‌كاشانی، ابوالفضل (1382). مقاله ارائه شده در اولین همایش آموزش الكترونیكی ،سازمان مدیریت صنعتی، دسترسی در 8 اسفند 1383، از سایت

 www.nashriat.net/web-mag/18.htm
 

پی نوشت‌ها


[1] . E-Learning

2 . Paradigm. «توماس كوهن» در اثر خود با عنوان «ساختار انقلاب‌های علمی» می‌نویسد: پارادیم   به دستاوردهای علمی كه دارای ویژگی‌های زیر باشند اطلاق می‌شود: 1) آنچنان بی‌سابقه باشد كه افراد زیادی را جلب نماید؛ 2) به قدر كافی جا برای طرح هر نوع مسئله, و ادامه‌ كار برای افراد جدید داشته باشد.

[3] .anything
[4]. anyone
[5]. anytime
[6] .anywhere
[7] .Computer Based Training (CBT)
[8] . Intranet Based Training (IBT)
[9] .Web Based Training (WBT)
[10] .E-literacy
[11] . Cisco
[12] . Elliott Masie
[13] .Greg Priest
[14]  .Smart force
[15] .Real time
[16] . Online
[17] . ICT (information and communication technology)
[18] . ICDL
[19] . HTML (Hypertext markup language)
[20]. Media player
[21] . CBT (computer based training)
[22] . WBT (web base training)
[23] . PDF (Portable document format)
[24] . OCW.mit.edu
[25] . OCW (openspace courseware)
[26] . Real time
[27] . Multimedia
[28] . Virtual library
[29] . Web Based Traning
[30] . Chat
[31] . Video Conferencing
[32] . (CMS) Course management system
[33]  .Spreadsheet

http://www.irandoc.ac.ir/etela-art/21/farhadi.htm


بقیه مطالب وبلاگ l یک مثال ساده در ماکرو نویسی
l ایجاد یک ماجول در ماکرو
l اولین درس ماکرو
l آغاز ماکرو نویسی در اکسل
l تبلت پی سی چیست؟
l سیستم عامل آندروید چیست ؟
l ملکه تبلت‌ درCES 2011 کیست؟
l چگونه یك متخصص امنیتی شوم؟
l تحلیلى اقتصادى از تاثیر اینترنت و فناورى اطلاعات بر بازارها و موسسات بیمه‌
l راه‌اندازی بزرگ‌ترین مرکز فناوری دنیا در چین
l معرفی MRTG به عنوان نرم افزار Monitoring شبکه
l نرم‌افزار یک ‌بیستم صادرات هند را شامل می‌شود
l سایت انستیتوی فیلم آمریكا
l What is Chief Information Officer
l مدیریت زنجیره تأمین با استفاده از فناوری‌های بی‌سیم و موبایل